تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی

تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی

قاعده احسان در فقه امامیه و نسبت آن با قاعده ضرورت در کامن لا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکدة حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 حقوق خصوصی، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران، ایران
3 استادیار گروه حقوق خصوصی، دانشکدة حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
چکیده
تعیین مسئولیت شخصی که با انگیزه نیکوکارانه، موجب ورود خسارت به دیگری می‌شود، از مسائل مهم و اختلاف‌برانگیز در حقوق مسئولیت مدنی است. نظام حقوقی ایران، متأثر از فقه امامیه و موادی نظیر ماده ۳۰۶ ق.م و مواد ۵۰۹ و ۵۱۰ ق.م.ا، اصل را بر عدم ضمان فرد محسن نهاده است. با این وجود، ورود نظریات غربی همچون «تقصیر»، «خطر» و «مراقبت اجتماعی» به حقوق مسئولیت مدنی، چالش‌هایی را در سنجش رفتار محسن ایجاد کرده است. ابهام در حدود معافیت محسن از ضمان، به‌ویژه در مواردی که صرف حسن نیت با ورود زیان همراه می‌شود، ضرورت بازخوانی این دو نهاد را آشکار می‌سازد.

هدف بنیادین پژوهش حاضر، واکاوی دقیق قاعده «احسان» در حقوق ایران و بازخوانی آن در پرتو نهاد «ضرورت» در حقوق کامن‌لا است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی استدلال می‌کند که نهاد «ضرورت» در کامن‌لا، دقیق‌ترین الگوی تطبیقی برای نظام‌مند کردن قواعد مسئولیت در شرایط اضطراری است.

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد برخلاف تصور رایج، نباید هرگونه اقدام در شرایط بحرانی را ذیل قاعده احسان قرار داد؛ بلکه تفکیک موجود در کامن‌لا میان «ضرورت خصوصی» و «ضرورت عمومی»، معیار عینی مناسبی ارائه می‌دهد. به بیان دقیق‌تر، در ضرورت خصوصی هرچند اقدامِ زیان‌بار برای دفع ضررِ بزرگ‌تر موجه است، اما فاعل همچنان ضامن و مسئول جبران خسارت است؛ در حالی که در ضرورت عمومی، به دلیل برتری مصالح عمومی بر منافع فردی، ضمان و مسئولیت مدنی به کلی ساقط می‌شود.

در نهایت، پژوهش حاضر پیشنهاد می‌کند که قانون‌گذار و رویه قضایی ایران با فراتر رفتن از مفهوم انتزاعی نیت خیر و بهره‌گیری از معیارهای عینی کامن‌لا (مانند تناسب اقدام و نبود راه‌حل کم‌زیان‌تر)، مرز میان فعل زیان‌بار موجه (مسقط ضمان) و اضطرار ضمان‌آور را تفکیک کنند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

فارسی
۱. قانون مجازات اسلامی
۲. قانون مدنی
3.آبین,علیرضا  (1405). منصفانه‌سازی مسئولیت مدنی در نظام حقوقی ایران با بهره‌گیری از معیار نوعی نسبی (نقد و توجیه رویه قضایی مبتنی بر مطالعه‌ای فلسفی، پارادایمی و تطبیقی). دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی 5(9), 35-68. https://doi.org/10.22034/analysis.2026.2079317.1157
4. آیتی، سید محمدرضا و علی پورجواهری (۱۳۸۷)، «نقش قاعده احسان در مسئولیت مدنی پزشک»، فصلنامه فقه و مبانی حقوق، شماره ۱۴، صص ۱۱–۲۶
5. اسکندریان، حسن؛ شکاری، روشنعلی (۱۳۹۳)، قواعد فقه بخش مدنی، تهران، میزان
6. امامی، سید حسن (۱۳۳۵)، حقوق مدنی جلد ۲، تهران، انتشارات دانشگاه تهران
7. امامی، سید حسن (۱۳۷۱)، حقوق مدنی جلد ۱، تهران، انتشارات دانشگاه تهران
8. بادینی، حسن (۱۳۸۴)، فلسفه مسؤولیت مدنی، تهران، شرکت سهامی انتشار
9. بهرامی احمدی، حمید (۱۳۹۵)، ضمان قهری، چاپ دوم، تهران، دانشگاه امام صادق (ع)
10. دارائی، محمدهادی (۱۳۹۴)، عناوین سقوط ضمان پزشک در قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ (بررسی فقهی و حقوقی)، پژوهش حقوق خصوصی 4(13)
۱1. خوانساری، جمال (۱۳۶۶)، شرح بر غُرر الحکم و دُرَر الکلم جلد ۱، تهران، دانشگاه تهران
۱2. سعدی، حسینعلی و خدایار، حسین (۱۳۹۰)، تحلیل فقهی مبانی مشروعیت دفاع، فصلنامه پژوهش حقوقی دانشگاه امام صادق (ع)، ش ۳۳، صص ۱۵۱–۱۷۶
۱3. صفایی، حسین؛ رحیمی، حبیب‌الله (۱۳۹۷)، مسئولیت‌مدنی الزامات خارج از قرارداد، تهران، سمت 
۱4. غفاری فارسانی، بهنام (۱۳۹۰)، مسؤولیت مدنی ناشی از ترک نجات جان دیگری، چ اول، تهران، نشر میزان
15.قنواتی,جلیل و جعفری هرندی,مهشید (1405). از مسئولیت تا مصونیت: تحلیل و نقد رأی شعبه ۱۰۶۰ و رویکرد تجدیدنظر در مسئولیت دولت نسبت به واکسن کرونا با اشاره‌ای به تجربه نظام‌های تطبیقی. دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی5(9), 374-431 https://doi.org/10.22034/analysis.2026.2086114.1194
۱6. کاتوزیان، ناصر (۱۳۷۶)، حقوق مدنی، الزام‌های خارج از قرارداد؛ ضمان قهری، تهران، دانشگاه تهران؛ موسسه چاپ و انتشارات
۱7. محقق داماد، سید مصطفی (۱۳۸۹)، فقه پزشکی، انتشارات حقوقی، چاپ اول
۱8. محقق داماد، سید مصطفی (۱۴۰۶ق)، قواعد فقه جلد ۱، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی
۱9. مسجدسرایی، حمید و نبی‌نیا، محمدخالد (۱۴۰۳)، کاوشی در انگاره‌های تربیتی قاعده احسان، پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، شماره سوم
20. موسوی، سید ابراهیم (۱۳۸۰)، قاعده اضطرار، مجله حقوقی دادگستری، ۶۵(۳۵)، ۵۵–۷۶
21. موسوی بجنوردی، محمد (۱۳۷۹)، قواعد فقهیه جلد ۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، مؤسسه چاپ و نشر عروج
۲2. نیازی، عباس؛ ثقفی، مریم (۱۳۹۹)، مطالعه تطبیقی امکان طرح دعوای مسئولیت مدنی شخص نیکوکار در فقه و حقوق کامن‌لا، دو فصلنامه علمی حقوق تطبیقی، دوره هشتم، شماره دو، پاییز و زمستان ۱۴۰۰، شماره پیاپی ۱۶، صص ۵۷–۷۴
۲3. نصوری، مزدک (۱۳۹۷)، قاعده احسان و نقش آن در معافیت از جبران خسارت، پژوهش در هنر و علوم اسلامی، دوره سوم، ش ۴
عربی
۱. آمدی، ابوالفتح، غرر الحکم و درر الکلم، دارالکتاب اسلامی
۲. انصاری، شیخ مرتضی(۱۴۲۰ق) المکاسب، قم: مؤسسه‌النشر الاسلامی
۳. خوئی، سید ابوالقاسم؛ واعظ الحسینی، محمد سرور،( ۱۴۱۷–۱۴۲۲ق )مصباح الأصول، ۳ ج، قم: مکتبة الداوری
۴. حسینی مراغی، سید میرعبدالفتاح (۱۴۱۷ق)، العناوین جلد ۲، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
۵. طباطبایی حائری، سید علی (۱۴۱۸ق)، ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدّلائل جلد ۲، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث
6. عوده، عبدالقادر (۱۳۷۳)، التشریع الجنائی الإسلامی مقارناً بالقانون الوضعی جلد اول، بیروت: دارالکتاب‌العربی
7. فاضل هندی، محمد بن حسن (۱۴۰۵ق)، کشف اللثام جلد ۲، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله مرعشی نجفی (ره)
8. کاشف الغطا، نجفی، حسن (۱۴۲۲ق)، انوار الفقاهه-کتاب المکاسب، موسسه کاشف الغطا، چاپ اول
9. محقق حلی (۱۴۰۹ق)، شرایع الاسلام جلد ۴، تهران: استقلال
10. مصطفوی، سید محمدکاظم (۱۴۲۱ق)، القواعد- مائه قاعده فقهیه، چاپ چهارم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
۱1. نجفی، کاشف الغطاء، جعفر بن خضر مالکی (۱۳۸۱ق)، القواعد السته عشر، نجف: مؤسسه کاشف الغطاء.
انگلیسی
1.     American Law Institute. (1965). Restatement (Second) of Torts.
2.     Atiyah, P. (1970). Accidents, compensation and the law (3rd ed.).
3.     Black, H. C. (1990). Black’s law dictionary (6th ed.). West Publishing Company.
4.     Bohlen, F. H. (1926). Incomplete privilege to inflict intentional invasions of interests of property and personality. Harvard Law Review, 39, 307-313.
5.     Broom, H. (1852). Broom’s legal maxims (10th ed., R. H. Kersley, Ed.). Sweet & Maxwell.
6.     Cane, P. (2000). Mens rea in tort law. Oxford Journal of Legal Studies, 20(4), 533-539.
7.     Cane, P. (2002). Responsibility in law and morality. Hart Publishing.
8.     Cohan, J. A. (2007). Private and public necessity and the violation of property rights. North Dakota Law Review, 83(2), Article 6.
9.     Cooley, T. (1888). Torts (1st ed.).
10.  Dobbs, D. B., et al. (2020). The law of torts (2nd ed.). West Group.
11.  Feinberg, J. (1978). Voluntary euthanasia and the inalienable right to life. Philosophy & Public Affairs, 7, 93-97.
12.  Finnis, J. (1995). Intention in tort law. In D. G. Owen (Ed.), Philosophical foundations of tort law (p. 229).
13.  Fleming, J. G. (1965). The law of torts (3rd ed.). Law Book Company of Australasia.
14.  Fleming, J. G. (1998). The law of torts (9th ed.).
15.  Frederick Parker Walton, The Scope and Interpretation of the Civil Code of Lower Canada (Montreal, 1907)
16.  Goldberg, J. C. P. (2015). Tort law’s missing excuses. In A. Dyson, J. Goudkamp, & F. Wilmot-Smith (Eds.), Defences in tort (pp. 53-63). Hart Publishing.
17.  Hudson, D. L. (2010). The Handy Law Answer Book. Visible Ink Press
18.  Heled Y, Rutschman AS, Vertinsky L (2020). The Need for the Tort Law Necessity Defense in Intellectual Property Law.
19.  Hershovitz, S. (2017). The search for a grand unified theory of tort law. Harvard Law Review, 130(3), 942-969.
20.  Johnson, E. E. (2015). Tort: Cases and context (Vol. 1). CALI eLangdell Press.
21.  Keeton, R. E. (1959). Conditional fault in the law of torts. Harvard Law Review, 72(3), 401-444.
22.  Keeton, W. P., et al. (1984). Prosser and Keeton on the law of torts (5th ed.). West Publishing Co.
23.  Lippman, M. (2010). Contemporary criminal law. Sage Publications.
24.  Morissette, E. L. (2009). Personal Injury and the Law of Torts for Paralegals. Aspen Publishers.
25.  Salmond, J. W. (1965). The law of torts (14th ed., R. Heuston, Ed.).
26.  Samaha, J. (2011). Criminal Law (10th ed.). Cengage Learning
27.  Sugarman, S. D. (2005). The necessity defense and the failure of tort theory: The case against strict liability for damages caused while exercising self-help in an emergency. Issues in Legal Scholarship, 5(2).
28.  Sharpe, C. C. (1999). Nursing Malpractice. Greenwood Publishing Group.
29.  Williams, G. (1953). The defence of necessity. Current Legal Problems, 6, 216-235.
30.  Winfield, P. H. (1963). Tort (7th ed., J. Jolowicz & T. Lewis, Eds.).
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 18 شهریور 1405