تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی

تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی

بررسی تطبیقی مسئولیت مدنی در جبران خسارت زندانی بیگناه در حقوق ایران و فرانسه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار ، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد واحد شهرقدس، تهران، ایران
چکیده
بازداشت موقت و سلب آزادی اشخاص، هرچند در چارچوب دادرسی کیفری و به‌منظور تأمین اهداف عدالت کیفری اعمال می‌شود، در صورت منتهی شدن به برائت یا احراز بی‌گناهی متهم، می‌تواند به ورود خسارات جدی مادی و معنوی منجر شود. ازاین‌رو، مسئله جبران خسارت ناشی از بازداشت متهمان بی‌گناه، یکی از مهم‌ترین چالش‌های نظام‌های حقوقی معاصر به شمار می‌آید که در نقطه تلاقی حقوق کیفری، آیین دادرسی کیفری و مسئولیت مدنی قرار دارد. مقاله حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از روش تطبیقی، به بررسی مبانی، شرایط و سازوکارهای جبران خسارت ناشی از بازداشت متهمان بی‌گناه در حقوق ایران و فرانسه می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در حقوق ایران، جبران خسارت بازداشت ناعادلانه به‌صورت پراکنده و با اتکا بر اصول کلی مسئولیت مدنی، قانون مسئولیت مدنی و مقررات آیین دادرسی کیفری مورد شناسایی قرار گرفته و در سال‌های اخیر، گرایش قانون‌گذار به پذیرش مسئولیت دولت در موارد فقدان تقصیر قاضی تقویت شده است. در مقابل، حقوق فرانسه با تکیه بر رویه قضایی دیوان عالی و نهادینه‌سازی حق جبران خسارت، نظامی منسجم‌تر و مبتنی بر تضمین حق آزادی شخصی ایجاد کرده است که در آن، جبران خسارت مستقل از اثبات تقصیر مقام قضایی و بر مبنای مسئولیت حاکمیت صورت می‌گیرد. نتیجه‌گیری مقاله حاکی از آن است که حرکت از مسئولیت مبتنی بر تقصیر به سوی مسئولیت مبتنی بر تضمین حق و جبران کامل خسارت، می‌تواند ضمن حفظ استقلال قضایی، نقش مؤثری در حمایت از آزادی‌های فردی و افزایش اعتماد عمومی به نظام عدالت کیفری ایفا کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف) منابع فارسی

1)      آشوری، محمد، لزوم جبران خسارت زندانیان بی‌گناه در عدالت کیفری، مجموعه مقالات، تهران: انتشارات گنج دانش 1367
2)      بابایی، ایرج، نقد اصل قابلیت جبران کلیه خسارات در حقوق مسئولیت مدنی ایران، پژوهش حقوق و سیاست، شماره ۱۵ و ۱۶، 1384
3)      پروین، فرهاد، خسارت معنوی در حقوق ایران، تهران: انتشارات ققنوس، 1380
4)      مقدسی، محمدباقر، و رضاقلی زاده، ابراهیم. (1397). جبران خسارت متهمان بازداشت شده بی گناه در نظام عدالت کیفری ایران و فرانسه. پژوهش حقوق کیفری، 6(23 )، 81-111.
5)      شایگان، اسماعیل و آشوری، محمد (1397) نظام حقوقی جبران خسارت ناشی از بازداشت متهمان بیگناه؛ پژوهشی در حقوق ایران و حقوق تطبیقی، 6(23) ، 47-79
6)      دهقانی پور، محسن (1402) جبران خسارت ناشی از متهمان بیگناه از دیدگاه حقوق خصوصی، ششمین کنفرانس بین المللی علوم انسانی ، حقوق ، مطالعات اجتماعی و روانشناسی میلان- ایتالیا
7)      یوسفیان شوره دلی، بهنام و رسولی استانی ، لیلا (1392) نگرشی تطبیقی به جبران خسارت وارد شده بر محکومان بی گناه از نظر داوران، مجله حقوقی دادگستری ، شماره 82
8)      محدثه حشمتی (1403) بررسی جبران خسارت ناشی از بازداشت متهمان بی گناه در نظام دادرسی کیفری ایران، نوزدهمین کنفرانس بین المللی مطالعات حقوقی و قضایی
9)      احمدی، سعود (1400) مسئولیت دولت و بیت المال در جبران خسارت متهمان بی گناه، هشتمین کنفرانس بین المللی دستاوردهای نوین پژوهشی در فقه، حقوق و علوم انسانی
10)   باریکلو، علیرضا ، بادینی، حسن و خانجانی، محمدکاظم، (1399) جبران خسارت متهمان و محکومان بی گناه در نظام حقوقی ایران و کانادا ، حقوق تطبیقی (نامه مفید)  2 (7)
11)   احمدرضا کنارکوهی، سلامه ابوالحسنی،(1400) جبران خسارت محکومان بی گناه در حقوق ایران و آمریکا، پژوهشنامه حقوق فارس‏  دوره 4، شماره 9
12)   پورسامانی، محمد، اصول حاکم بر دعوای جبران خسارت ناشی از خطای قضایی، فصلنامه حقوقی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، دوره ۳۸، شماره ۳، 1387
13)   خالقی، علی، آیین دادرسی کیفری، چاپ سی‌ام، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش، 1395
14)   شاملو، باقر؛ مرادی، مجید، خسارت‌زدایی از مظلومان، متهمان و محکومان بی‌گناه، پژوهشنامه حقوقی – فرآیند علمی، مجله حقوق دادگستری، شماره ۸۸، 1393
15)   شایگان، اسماعیل، آیین دادرسی مدنی در پرتو اصول دادرسی، با مقدمه دکتر عباس کریمی و فیلیپ تری، تهران: نشر میزان، 1395
16)   شایگان، اسماعیل، بازداشت‌شدگان و مسئولیت دولت در رویه دیوان عالی کشور فرانسه، مجله کانون وکلای دادگستری مرکز، سال هفتم، شماره ۳۲۵، 1395
17)   صداقتی‌زاده، حاتم؛ ابراهیمی‌نسب، مهران، حق آزادی و امنیت شخصی در اسناد بین‌المللی حقوق بشر و حقوق ایران با نگاهی به نوآوری‌های قانون آیین دادرسی کیفری، نشریه مطالعات حقوق تطبیقی، دوره ۱۰، شماره ۱، 1393
18)   صالحی مازندانی، محمد، بررسی مسئولیت مدنی تصمیم‌گیرندگان قضایی، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره ۷۷، 1395
19)   صفایی، سیدحسن؛ ذاکری‌نیا، حامد، بررسی تطبیقی شیوه‌های جبران خسارت در مسئولیت مدنی غیرقراردادی، فصلنامه حقوق، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، دوره ۴۵، شماره ۳، 1394
20)   صالحی، فرهاد، آیین دادرسی مدنی، جلد اول، تهران: انتشارات گنج دانش، 1393
21)   کاتوزیان، ناصر، الزام‌های خارج از قرارداد (جلد اول: قواعد عمومی)، چاپ سیزدهم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1393
22)   کریمی، عباس؛ شایگان، اسماعیل، مسئولیت انتظامی قضات دادگستری در حقوق فرانسه، مجله کانون وکلای دادگستری مرکز، دوره جدید، شماره ۶۱، 1394
23)   مازنی، بهروز، اصول آیین دادرسی مدنی، ترجمه اسماعیل شایگان، تهران: نشر میزان، 1395
24)   مؤذنان‌حسنی، حسین، نقد و بررسی قرار بازداشت موقت در قانون دادرسی ۱۳۷۸، مجله پژوهش حقوق و سیاست، شماره ۶، 1380
25)   ترابی، فریدون، آیین دادرسی مدنی، جلد اول، تهران: انتشارات گنج دانش، 1393
26)   زیدانیان، وحید، نگاهی به مسئولیت مدنی دولت ناشی از فعل یا ترک فعل غیرقانونی در حقوق ایران و فرانسه، فصلنامه حقوق، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، دوره ۴۵، شماره ۳، 1394
27)   زیدانیان، محمدرضا، نوآوری‌های قانون جدید آیین دادرسی کیفری در مورد قرار بازداشت موقت؛ رویکرد تطبیقی، کارآگاه، سال هشتم، شماره ۳۱، 1394
28)   مؤذن زادگان حسنعلی ؛ نفی آزادی(1403) عمل دادستان در نقض اصل برائت برای تعقیب جرایم امنیتی، مجله تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی ، دوره 1، شماره 2، صفحه 367-382 https://doi.org/10.22034/jclc.2024.2048777.1135
29)   وکیلی، مصطفی ؛ شیخ الاسلامی، عباس (1405) جبران خسارت دولتی ناشی از جرم در نظام‌ حقوقی ایران و انگلستان (چالش ها و راهکار ها) ، مجله تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی ، دوره 3، شماره 5 - شماره پیاپی 5 صفحه 522- 553 https://doi.org/10.22034/jclc.2025.2054283.1165
 

ب) منابع لاتین

 
30)   Bouloc, Bernard, Procédure pénale, 25e édition, Paris: Dalloz, 2016
31)   Giudicelli, André, L’indemnisation des personnes injustement détenues ou condamnées, Revue de science criminelle (RSC), p. 227 s, 1998
32)   Commaret, Dominique Noëlle, L’indemn), 2001ention provisoire, Revue de science criminelle (RSC), 2001
33)   Petit, Serge, Service public de la justice, in Répertoire de la responsabilité de puissance publique, Paris: Dalloz, 2015
34)   Pradel, Jean, Procédure pénale, 18e édition, Paris: Éditions Cujas, 2015.
35)   Foucher, Karine, (2002), Principe de précaution et risque sanitaire, Recherche sur l’encadrement juridique de l’incertitude scientifique, Paris, l'harmattan
36)   Ewald, François, Sadeleer, Nicolas, Gollier, Christian, (2008), Le principe de précaution, Paris, PUF
37)   Fabre-Magnan, Muriel, (2013), Droit des obligations, Droit des obligations Contrat et engagement unilatéral, Presses Universitaires de France - P.U.F.
38)   Morvan, Patrick, (1999), Le principe de droit privé, Panthéon-Assas
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 21 شهریور 1405