تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی

تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی

مفهوم، گستره و میزان «منافع» قابل رد در شیوه جبران خسارت رد منافع ناشی از نقض حق؛ مطالعه تطبیقی در حقوق کامن‌لا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی (ره)، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی (ره)، تهران، ایران
چکیده
ردّ منافع ناشی از نقض حق ضمانت اجرایی نوین در حقوق مسئولیت مدنی قهری و قراردادی است. در این نهاد، بر خلاف خسارات ترمیمی که به دنبال جبران زیانِ زیان‌دیده هستند، سلب منفعت از ناقض حق و رد آن به صاحب حق دارای اولویت است. بنابراین، «منفعت» در این شیوه از جبران خسارت عنصری محوری است. بر این بنیاد، پرسش‌های متعددی قابل طرح خواهد بود: منظور از منفعت چیست؟ معیار تعیین منفعت قابل رد، نوعی است یا شخصی؟ آیا به منفعت کسورات تعلق خواهد گرفت؟ چه عواملی باعث محرومیت جزئی یا کلی صاحب حق از منافع خواهد شد؟ پاسخ به این پرسش‌ها به دلیل بدیع بودن موضوع به آسانی میسر نخواهد بود. با این حال، در این نوشتار تلاش خواهد شد تا با شیوه تحلیلی- توصیفی و با نگاهی تطبیقی به حقوق کامن‌لا (به دلیل منشأ کامن‌لایی ضمانت اجرای مورد بحث) به سؤالات یادشده پاسخ منطقی داده شود. نتیجه بررسی‌ها مؤید آن است که منظور از منفعت، هر نوع مال بوده و منافع قابل رد بر اساس معیار شخصی به صاحب حق رد خواهند شد. همچنین، در محاسبه منافع به عواملی نظیر هزینه‌های ناقض، تأخیر در مطالبه رد منافع، مهارت و تلاش ناقض و دور و بعید بودن منافع کسب‌شده توجه خواهد شد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
1.       اشرفی، ملا محمد (1385). شعائر الاسلام. با تصحیح و تعلیق: باقری، احمد، جلد اول، تهران: دانشگاه تهران.
2.       انوری، حسن (1390). فرهنگ فشرده سخن. جلد دوم، تهران: سخن.
3.       بابایی، ایرج (1399). مفهوم مسئولیت مدنی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 3 (6): 11-29. https://doi.org/10.22034/law.2021.525159.1050
4.       بابایی، ایرج و آزادبخت، شبیر (1404). مفهوم و جایگاه ردّ منافع ناشی از نقض حق در مسئولیت مدنی قراردادی؛ چالش‌ها و کاربردها. پژوهش حقوق خصوصی، 14 (52): 1-58.
5.       بادینی، حسن و تخشید، زهرا (1398). مقدمه‌ای تحلیلی و انتقادی بر مطالعۀ تطبیقی حقوق مسئولیت مدنی آمریکا. مطالعات حقوق خصوصی، 49 (2): 217-237.
6.       بهرامی، احسان؛ منتظری، محمدمهدی و امیری، میلاد (1403). چالش‌های حقوقی تشکیل صندوق جبران خسارات ناشی از جرایم و تخلفات بورسی؛ با نگاهی به حقوق بازار سرمایه آمریکا. بورس اوراق بهادار، 17 (68): 49-74.
7.       جواهرکلام، محمدهادی و حدادی اردکانی، صمد (1402). معیارهای شناسایی «تلف حکمی» در حقوق اسلامی؛ با تحلیل ضابطه «انتقال به ثالث با حسن‌نیت» در رویه قضائی و طرح اصلاح قانون مدنی. پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، 24 (1): 109-138.
8.       حسینی، سیده ام‌البنین و عیسائی تفرشی، محمد (1397). بازتعریف مفهوم استرداد دارایی‌های نامشروع در نظام حقوقی انگلیس و ایران. پژوهش‌های حقوق تطبیقی، 22 (4): 29-64.
9.       خورسندیان، محمدعلی و سخنور، مهدی (1400). قابلیت مطالبه منافع ناشی از طمع‌ورزی در قرارداد: مطالعه‌ای در حقوق امریکا و ایران. مطالعات حقوقی، 13 (3): 33-64.
10.    رضایی، روح‌الله (1403). سلب منافع؛ واکنشی به نقض عامدانه قرارداد (مطالعه تطبیقی در نظام کامن‌لا، رومی-ژرمنی، ایران و مبانی فقهی). دانش حقوق مدنی، 13 (25): 123-152.
11.    رمضانی ماهونکی، محمد صادق؛ انصاری، اعظم و قبولی درافشان، سید محمد مهدی (1399). مبانی استرداد مبتنی بر خطا در کامن‌لا و حقوق ایران. حقوق خصوصی، 17 (1): 101-121.
12.    عابدیان، میرحسین و عبدی، مونا (1399). تحلیل حقوقی- اقتصادی قابلیت پذیرش خسارات مبتنی بر نفع عایدی ناقض قرارداد. تحقیقات حقوقی، 23 (89): 399-419.
13.    کاتوزیان، ناصر (1395). الزام‌های خارج از قرارداد: مسئولیت مدنی (مسئولیت‌های خاص و مختلط). جلد دوم، تهران: دانشگاه تهران.
14.    محقق داماد، سید مصطفی (1397). قواعد فقه بخش مدنی: مالکیت-مسئولیت. جلد اول، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
15.    معین، محمد (1375). فرهنگ فارسی. جلد چهارم، تهران: امیر کبیر.
16.    میرشکاری، عباس و آزادبخت، شبیر (1402). تحلیل تضامنی یا نسبی بودن مسؤولیت شرکای جرم سرقت در رد مال؛ رویه دادگاهها و رأی وحدت رویه شماره 799 دیوان عالی کشور (1399/07/15). دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی، 2 (4): 131-162 https://doi.org/10.22034/analysis.2024.2008658.1064
17.    نعمت‌اللهی، اسماعیل و سیدعلی روته، مریم سادات (1399). بررسی خسارت اعاده منفعت در حقوق مسئولیت مدنی در حقوق کامن‌لا و ایران. حقوق خصوصی، 17 (36): 31-55.
18.    یوسف‌زاده، مرتضی (1394). حقوق مدنی 2. تهران: میزان.
منابع عربی
19.    حماد، نزیه (1429 ه.ق.). معجم المصطلحات المالیه و الاقتصادیه فی لغه الفقهاء. دمشق: دار القلم.
منابع  انگلیسی
1-      Anderson, L. (2016). Negotiating Or Gain Based Remedies in Contract Account of Profits, Wortham Park and its Progeny. Manchester Review of Law, Crime and Ethics, 5, 185-204.
2-      Ariyanny, R., Bae, S. J., & Dermawan, M. K. (2025). Disgorgement of Profits: An Alternative Solution to Stolen State Assets’ Recovery from Corporate Financial Crimes. Hasanuddin Law Review, 9 (2), 139-154.
3-      Barnett, K. (2009). Deterrence and Disgorging Profits for Breach of Contract. Restitution Law Review, 17, 79-97.
4-      Barnett, K. (2012). Accounting for profit for breach of contract: Theory and practice. Oregon: Bloomsbury Publishing.
5-      Barnett, K. “Disgorgement of Profits in Australian”. In: Hondius, W. & Janssen, A. (ed). (2015). Disgorgement of Profits: Gain-Based Remedies throughout the World. Switzerland: Springer
6-      Berryman, J. (1994). The case for restitutionary damages over punitive damages: teaching the wrongdoer that tort does not pay. Canadian Bar Review, 73 (3), 320-346.
7-      Birks, P. (1990). An Introduction to the Law of Restitution. New York: Clarendon Press.
8-      Burdon, K. E. (2007). Accounting for profits in copyright infringement action: restitutionary perspective. Boston University Law Review, 87 (1), 255-288.
9-      Burrow, A. (2011). The Law of Restitution. New York: Oxford University Press.
10-  Cunnington, R. (2004). Rock, restitution and disgorgement. J. Obligations & Remedies, 3, 46-57.
11-  Cunnington, R. “The Measure and Availability of Gain-based Damages for Breach of Contract”. In: Saidov, D. & Cunnington, R. (ed). (2008). Contract Damages: Domestic and International Perspectives. Hart Publishing.
12-  Degeling, S. “Discretion and Equitable Compensation”. In: Degeling, S. & Varuhas, J. NE. (eds). (2017). Equitable Compensation and Disgorgement of Profit. Oregon: Hart Publishing.
13-  Dodd, L. (2019). Morris-garner One Step (support) ltd: limiting the scope of gain-based damages. Edinburgh Law Review, 23 (2), 242-247.
14-  Farnsworth, E. A. (1984). Your Loss or My Gain The Dilemma of the Disgorgement Principle in Breach of Contract. Yale lj, 94, 1339-1394.
15-  Garner, B. A. (2004). Black's law dictionary. Thomson West.
16-  Holdworth, W. S. (1923). A History of English Law. Vol. 3, 3th Edition. Methuen.
17-  Hood, C. K. (2022). Finding the boundaries of equitable disgorgement. Vanderbilt Law Review, 75 (4), 1307-1343.
18-  Jaffey, P. (2000). The Nature and Scope of Restitution: Vitiated Transfers, Imputed Contracts and Disgorgement. Oregon: Hart Publishing.
19-  Lee, R. W. C. (2006). Causation and account of profits for breach of fiduciary duty. Singapore Journal of Legal Studies, 2, 488-504.
20-  Lodder, A. V. M. (2012). Enrichment in the Law of Unjust Enrichment and Restitution. Hart Publishing.
21-  Mason, B. (2012). Unravelling the Hypothetical Bargain. Restitution Law Review, 20, 75-98.
22-  McGregor, H. “Restitutionary Damages”. In: Birks, P. (ed). (1996). Wrongs and Remedies in the Twenty-First Century. Oxford University Press.
23-  McInnes, M. (2006). Gain, Loss and the User Principle. Restitution Law Review, 14, 76-92.
24-  McNicholas, M. & McNicholas, J. P. (1997). Non-deductibility is wonderful thing: federal income taxes should not be deductible when calculating net profits in copyright infringement suit. UCLA Entertainment Law Review, 5 (1), 71-102.
25-  Palmer, G. E. (1978). The Law of Restitution. Vol. 1. Wolters Kluwer.
26-  Patfield, F. (1987). The modern remedy of account. Adelaide Law Review, 11 (1), 1-31.
27-  Poon, N. (2011). Turning Example into Exemplary: Ten Years on, the Curious Case of Attorney-General Blake. Singapore Law Review, 29, 139-164.
28-  Roberts, C. L. (2019). Disgorging Emoluments. Marq. L. Rev., 103, 1-42.
29-  Rotherham, C. (2008). Wrotham Park damages and accounts of profits: compensation or restitution?. Lloyds Maritime and Commercial Law Quarterly, 1, 25-62.
30-  Sharpe, R. J., & Waddams, S. M. (1982). Damages for lost opportunity to bargain. Oxford Journal of Legal Studies, 2 (2), 290-297.
31-  Sin, I. (2019). Not getting lost in the park: Wrotham Park Damages Demystified: turf club auto emporium pte ltd yeo boon hua. Singapore Journal of Legal Studies, 2, 464-476.
32-  Tehal, I. (2013)."The Nature and Basis of Disgorgement Damages for Breach of Contrac". Oxford University Undergraduate Law Journal, 2013, 74-92.
33-  Virgo, G. “Restitutionary Remedies for Wrongs: Causation and Remoteness”. In: Rickett, Ch. (ed). (2008). Justifying private law remedies. Hart publishing.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.