تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی

تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی

ماجرای حکم عدم‌النفع در نظام حقوقی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد حقوق خصوصی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
چکیده
این پژوهش به بررسی سیر تحولات نظری و تقنینیِ موضوع «مطالبه خسارت عدم‌النفع» در حقوق ایران می‌پردازد و مبانی فقهیِ موافقان و مخالفان این نهاد حقوقی را تحلیل می‌کند. روش انجام این پژوهش، تحلیلی-توصیفی و با استناد به منابع فقهی، متون قانونی و دکترین حقوقی انجام شده است. از یافته‌های این پژوهش، آن است که:
1. در فقه امامیه؛ مشهور فقها (صاحب جواهر، امام خمینی، آیت‌الله خویی) عدم‌النفع را مصداق خسارت ندانسته و آن را قابل مطالبه نمی‌دانند؛ اما اقلیت فقها (مانند صاحب ریاض) در موارد خاصی مانند محرومیت از منفعتِ قطعی، جبران عدم‌النفع را جایز می‌شمارند.
2. در قوانین موضوعه ایران، ماده 221 قانون مدنی (1307) با عبارتی کلی به جبران خسارت اشاره کرده، اما مصادیق خسارت، از جمله عدم‌النفع را مشخص نکرده است. همچنین ماده 728 قانون آیین دادرسی مدنی (1318)، عدم‌النفع را مصداق خسارت و قابل مطالبه دانسته بود؛ اما در اصلاحیه این قانون در سال 1379 به موجب تبصره 2 ماده 515 و ماده 267 این قانون، بر اساس نظر فقهی شورای نگهبان، مطالبه عدم‌النفع را ممنوع اعلام کرد.
3. در دکترین حقوقی نیز برخی از صاحبنظران نظیر مرحوم کاتوزیان، مرحوم شهیدی، با استناد به قاعده لاضرر و تسبیب، عدم‌النفع را در مواردی قابل جبران می‌دانند؛ اما برخی دیگر، با تأکید بر نص صریح قانونی، مطالبه عدم‌النفع را فاقد وجاهت قانونی می‌دانند.
نتیجه این پژوهش آن است که در نظام حقوقی کنونی ایران، با استناد به تبصره 2 ماده 515 و ماده 267 قانون آیین دادرسی مدنی، مطالبه خسارت عدم‌النفع به‌ طور کلی ممنوع است. این حکم، برگرفته از نظر مشهور فقها و شورای نگهبان است. وجود این اختلاف نظرهای علمی و نیازهای اقتصادیِ جامعه، زمینه را برای بازنگری در این مقررات فراهم کرده است. لذا پیشنهاد این پژوهش آن است که اولاً: مفهوم «ضرر» در قانون مدنی با توجه به مقتضیات زمان و مکان و با درک صحیح از مبانی فقهی و حقوقی بازتعریف شود. ثانیاً: ضمن انجام مطالعه تطبیقی با نظام‌های حقوقیِ پیشرفته، رویه‌ی قضاییِ واحد برای مطالبه عدم‌النفع تدوین شود.
کلیدواژه‌ها

منابع فارسی
1.      قوانین و اسناد
2.      قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
3.      قانون آیین دادرسی مدنی- مصوب سال ۱۳۱۸
4.      قانون آیین دادرسی مدنی- مصوب سال ۱۳۷۹
5.      متمم قانون اساسی مشروطه- مصوب ۲۹ شعبان ۱۳۲۵
6.      قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران-مصوب سال1307
7.      قانون مدنی فرانسه – مصوب
8.      نامه شماره ۴۹۱۱/۲۱/۸ مورخ ۸ تیر ۱۳۷۸ شورای نگهبان خطاب به مجلس شورای اسلامی
کتب
9.      امامی، سیدحسن (1375) حقوق مدنی، جلد اول، تهران: انتشارات اسلامی
10.   پاکباز، سیامک (1401)، شرح قانون مدنی فرانسه، چاپ سوم، تهران: انتشارات میزان
11.   جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1387)، مجموعه قانون مدنی، چاپ سوم، تهران: انتشارات گنج دانش
12.   شهیدی، مهدی (1386)، آثار قراردادها و تعهدات، چاپ سوم، تهران: انتشارات مجد
13.   صفایی، سیدحسین؛ رحیمی، حبیب الله (1389)، مسئولیت مدنی الزامات خارج از قرارداد، تهران، انتشارات سمت
14.   کاتوزیان، ناصر (شهریور ماه ۱۳۷۹)، روزنامه اطلاعات.
15.   گرجی، ابوالقاسم (بی تا)، پاسخ سوال راجع به حکم فقهی مطالبه عدم‌النفع.
16.   متین دفتری، احمد (1388)، آیین دادرسی مدنی و بازرگانی، جلد دوم، چاپ سوم، تهران: انتشارات مجد
منابع عربی
17.   انصاری، شیخ مرتضی (1404 هـ ق)، رسائل فقهیه، جلد اول، قم: مکتبه المفید. صفحه 109
18.   بجنوردی، سیدمحمدحسن (1377 هـ ش)، القواعدالفقهیه، جلد دوم، چاپ اول، قم: نشر الهادی
19.   بجنوردی، سیدمحمدحسن (1377 هـ ش)، القواعد الفقهیه، جلد چهارم، چاپ اول، قم: نشر الهادی
20.   حسینی مراغی، میرعبدالفتاح (1417هـ ق)، العناوین الفقهیه، جلد دوم، چاپ دوم، قم: مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین، صفحه402
21.   خمینی، سیدروح الله، (بی‌تا) تحریر الوسیله، جلد دوم، چاپ ششم
22.   خمینی، سیدروح الله (1368)، کتاب البیع، جلد اول، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان
23.   خویی، سیدابوالقاسم (بی تا)، منهاج الصالحین، جلد دوم،  چاپ‌های سوم و بیستم
24.   طباطبایی، سیدعلی (1318 هـق)، ریاضُ المَسائل فی بَیان الأحْکام بِالدّلائِل، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث
25.   عاملی، شیخ حر (بی تا)، وسائل الشیعه، جلد 13
26.   نجفی، محمدحسن (1362ه.ش)، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، جلد ۳۷، چاپ بیروت
27.   نائینی، محمدحسین (1418 ه.ق)، منیه الطالب فی حاشیه المکاسب- جلد دوم، قم: مؤسسه نشر اسلامی
28.   هاشمی شاهرودی، سیدعلی، (1419 هـ ق)دراسات فی علم الاصول -تقریرا لابحاث سماحه آیه الله العظمی السید ابوالقاسم الخوئی-، جلد 3  مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیه، صفحه: 493
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.