تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی

تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی

جبران خسارت محکومان بی‌گناه: ماجرای یک دعوای نافرجام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته کارشناسی ارشد حقوق خصوصی دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
اصل صلاحیت عام دادگاههای دادگستری حکم می‌کند که به دعوای جبران خسارت محکومان بی‌گناه به طرفیت وزارت دادگستری در دادگاههای دادگستری رسیدگی شود و نباید و نمی‌توان رسیدگی به این دعوا را به کمیسیون جبران خسارات بازداشت موقت پیش از صدور حکم قطعی موضوع قانون آیین دادرسی کیفری واگذار کرد، چون گرچه اعضای این کمیسیون همه قاضی هستند، اما خود کمیسیون ماهیت قضایی ندارد و دادگاه به حساب نمی‌آید. مسئولیت دولت برای جبران خسارت محکوم بی‌گناه از جنس مسئولیت مدنی موضوع حقوق خصوصی نیست. ماهیت این مسئولیت، که از انجام عمل حاکمیت در جهت ارائۀ خدمت عمومی و با بهره‌گرفتن از اقتدار عمومی ناشی می‌شود، از جنس حقوق عمومی است و تنها در چارچوب این حقوق و با تکیه بر مفاهیم و نظریه‌های آن تعریف و فهمیده می‌شود. برای تحقق مسئولیت دولت به جبران خسارت ناشی از محکومیت و مجازات بی‌گناه نیازی نیست که قاضی مرتکب اشتباه شده باشد؛ همین‌که، بعد از تحمل تمام یا مقداری از مجازات، بی‌گناهیِ محکوم به موجب حکم برائت ثابت شود، او می‌تواند زیانی را که از این بابت متحمل شده از دولت مطالبه کند. در نتیجه، حتی اگر دادگاه عالی انتظامی قضات تقصیر یا اشتباه قاضی را احراز نکند، باز هم جبران این خسارت بر عهدۀ دولت است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
1-   آشوری، محمد (1400). آیین دادرسی کیفری، جلد 1. چاپ 22، تهران: سمت.
2-   ابوالحمد، عبدالحمید (1370). حقوق اداری ایران. چاپ 4، تهران: توس.
3-   احمدی‌فر، علی (1404). مسئولیت مدنی قضات و دولت. تهران: رامداد.
4-   بابایی، ایرج (1394). حقوق مسئولیت مدنی و الزامات خارج از قرارداد. تهران: میزان.
5-   بابایی، ایرج (1403). حقوق مسئولیت مدنی مبتنی بر نقد و بررسی آراء و رویۀ قضایی، جلد 2. چاپ 6، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضاییه.
6-   جلیلوند، یحیی (1373). مسئولیت مدنی قضات و دولت. تهران: یلدا.
7-   حیاتی، علی‌عباس (1398). مسئولیت مدنی. چاپ 2، تهران: میزان.
8-   خالقی، علی (1401). آیین دادرسی کیفری، جلد 1. چاپ 46، تهران: شهر دانش.
9-   زرگوش، مشتاق (1403). مسئولیت مدنی دولت، جلد 1. چاپ 3، تهران: میزان.
10-    شمس، عبدالله (1395). دورۀ پیشرفتۀ آیین دادرسی مدنی، جلد 2. چاپ 39، تهران: دراک.
11-    صفایی، حسین و رحیمی، حبیب‌الله (1404). مسئولیت مدنی: الزامات خارج از قرارداد. چاپ 20، تهران: سمت.
12-    طباطبایی مؤتمنی، منوچهر (1397). حقوق اداری. چاپ 21، تهران: سمت.
13-    غمامی، مجید (1376). مسئولیت مدنی دولت نسبت به اعمال کارکنان خود. تهران: دادگستر.
14-    فلسفی، هدایت‌الله (1399). سیر عقل در منظومۀ حقوق بین‌الملل. چاپ 2، تهران: نشر نو.
15-    قاسم‌زاده، مرتضی (1400). الزام‌ها و مسئولیت مدنی بدون قرارداد. چاپ 11، تهران: میزان.
16-    کاتوزیان، ناصر (1401 الف). مبانی حقوق عمومی. چاپ 7، تهران: میزان.
17-    کاتوزیان، ناصر (1401 ب). مسئولیت مدنی، جلد 1. چاپ 4 ناشر، تهران: گنج دانش.
18-    کاتوزیان، ناصر (1401 ج). مسئولیت مدنی، جلد 2. چاپ 4 ناشر، تهران: گنج دانش.
19-    متین‌دفتری، احمد (1349). آیین دادرسی مدنی و بازرگانی، جلد 1. چاپ 4، تهران: بی‌نا.
20-    میرشکاری، عباس (1402).  رسالۀ عملی در مسئولیت مدنی. چاپ 5، تهران: شرکت سهامی انتشار.
21-    نهرینی، فریدون (1394). اعادۀ دادرسی به تشخیص رییس قوۀ قضاییه. چاپ 3، تهران: گنج دانش.
22-    یزدانیان، علیرضا (1400). قواعد عمومی مسئولیت مدنی، جلد 4. چاپ 2، تهران: میزان.
 
 
مقاله
23-    آشوری، محمد (1351). «بحثی پیرامون توقیف احتیاطی». مجلۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شمارۀ 12، صص. 1-21.
24-    آشوری، محمد (1352). «لزوم جبران خسارت زندانیان بی‌گناه». مجلۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شمارۀ 15، صص. 1-15.
25-    آشوری، محمد و شایگان، اسماعیل (1397). «نظام حقوقی جبران خسارت ناشی از بازداشت متهمان بی‌گناه؛ پژوهشی در حقوق ایران و حقوق تطبیقی». پژوهش حقوق کیفری، سال 6، شمارۀ 23، صص. 47-79.
26-    جواهرالکلام، محمدهادی (1405). «جبران خسارتهای مادی و معنوی ناشی از 11 سال حبس به ناحق؛ واکاوی تحلیلی - تطبیقی آراء شعب ۲۰ دادگاه عمومی تهران و ۲۵ دادگاه تجدیدنظر استان». دوفصلنامۀ نقد و تحلیل آراء قضایی، دورۀ 5، شمارۀ 9، صص. 163-211. https://doi.org/10.22034/analysis.2026.2083196.1183
27-    رجبی، عبدالله (1405). «مسئولیت مدنی بازداشت ناروا: حاشیه‌هایی بر رأی دادگاه». دوفصلنامۀ نقد و تحلیل آراء قضایی، دورۀ 5، شمارۀ 9، صص. 243-280. https://doi.org/10.22034/analysis.2026.2080195.1164
28-    رحیمی، حبیب‌الله (1397). «تحوّلات مسئولیت مدنی دولت به سبب صدور و اجرای آراء قضایی با تصویب قانون مجازات اسلامی و قانون آیین دادرسی کیفری جدید». پژوهش حقوق عمومی، سال 20، شمارۀ 59، صص. 165-189.
منابع انگلیسی و فرانسوی
1-      Arnaud, André-Jacques et al. (sous la direction de) (1993). Dictionnaire encyclopédique de théorie et de sociologie du droit. 2e édition, Paris: LGDJ.
2-      Bergel, Jean-Louis (2016). Méthodologie juridique. 2e édition, Paris: PUF.
3-      Cadiet, Loic et al. (2013). Théorie générale du procès. 2e édition, Paris: PUF.
4-      Chapus, René (1957). Responsabilité publique et responsabilité privée: Les influences réciproques des jurisprudences administrative et judiciaire. Paris: LGDJ.
5-      Deschenaux Henri, et Tercier, Pierre (1975). La responsabilité civile. Berne: Stämpfli.
6-      Duez, Paul (2012). La responsabilité de la puissance publique. reproduction de la seconde édition parue en 1938 avec la préface de Fabrice Melleray, Paris: Dalloz.
7-      Dworkin, Ronald (1977). Taking Rights Seriously. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
8-      Engel, Pierre (1973). Traité des obligations en droit Suisse. Neuchâtel: Éditions Ides et Calendes.
9-      Gaillet, Aurore (2012). L'individu contre l'État: Essai sur l'évolution des recours de droit public dans l'Allemagne du XIXe siècle. Paris: Dalloz.
10-  Gilbert, Simon et al. (2023). Autour de l'arrêt Blanco. Paris: Dalloz.
11-  Guinchard, Serge et al. (2022). Procédure civile: droit commun et spécial du procès civil, modes amiables de résolution de différends et arbitrage. 36e édition, Paris: Dalloz.
12-  Long, Marceau et al. (2023). Les grands arrêts de la jurisprudence administrative, 24e édition, Paris: Dalloz.
13-  Malaurie, Philippe et Morvan, Patrick (2020). Introduction au droit. 8e édition, Paris, LGDJ.
14-  Mazeaud, Jean et Mazeaud, Léon (1947). Traité théorique et pratique de la responsabilité civile délictuelle et contractuelle, tome 1. 4e édition, Paris: Sirey.
15-  Mazeaud, Jean et Mazeaud, Léon (1949). Traité théorique et pratique de la responsabilité civile délictuelle et contractuelle, tome 2. 4e édition, Paris: Sirey.
16-  Mazeaud, Jean et Mazeaud, Léon (1950). Traité théorique et pratique de la responsabilité civile délictuelle et contractuelle, tome 3. 4e édition, Paris: Sirey.
17-  Papaux, Alain et Cerutti, Davide (2021). Introduction au droit et à la culture juridique, volume 2. Genève: Schulthess.
18-  Planiol, Marcel (1902). Traité élémentaire de droit civil, tome 2. 2e édition, Paris: Pichon.
19-  Savatier, René (1951). Traité de la responsabilité civile en droit français, tome 1. 2e édition, Paris: LGDJ.
20-  Tuhr, Andreas von (1929). Partie générale du Code fédéral des obligations. Premier volume. Traduit de l’allemand par Maurice de Torrenté et Emile Thilo. Lausanne: l'imprimerie G. Vaney-Burnier.
21-  Vedel, Georges et Delvolvé, Pierre (1988). Droit administratif. 10e édition, Paris: PUF.
22-  Viney, Geneviève (1995). Introduction à la responsabilité. 2e édition, Paris: LGDJ.
23-  Viney, Geneviève et Jourdain, Patrice (1998). Les conditions de la responsabilité. 2e édition, Paris: LGDJ.
24-  Werro, Franz et al. (2017). La responsabilité civile. 3e édition, Berne: Stämpfli.
25-  مقاله
26-  Dworkin, Ronald (1975). «Hard Cases». Harvard Law Review, 88 (6), pp. 1057-1109.
27-  Eisenmann, Charles (1949). «Sur le degré d'originalité de la responsabilité extra-contractuelle des personnes publiques». Jurisclasseur périodique, I, pp. 742 et 751.
28-  Jouanjan, Olivier (2012). «Une origine des «droits fondamentaux» en Allemagne: le moment 1848». Revue du droit public, 3, pp. 766-784.
29-  Oftinger, Charles (1965). «L'évolution de la responsabilité civile et de son assurance dans la législation suisse la plus récente». in: Mélanges offerts à René Savatier, Paris: Dalloz, pp. 723-737.
30-  Perelman, Chaïm (1968). «Le problème des lacunes en droit: essai de synthèse». in: Le problème des lacunes en droit, Bruxelles: Bruylant, pp. 537-552.
31-     Sériaux, Alain (2003). «Responsabilité civile». in: Dictionnaire de la culture juridique, Paris: PUF.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.