تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی

تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی

مسئولیت مدنی دولت در پرداخت خسارت تأخیر تأدیه ناشی از وجوه مازاد دریافتی از اشخاص (واکاوی فقهی و حقوقی تبصره ۲ ماده ۴۹ قانون محاسبات عمومی کشور)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 پژوهشگر پژوهشکده حقوق و قانون ایران و کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
چکیده
ماده ۴۹ قانون محاسبات عمومی کشور دولت را مکلف به استرداد وجوهی نموده است که بدون مجوز یا زائد بر میزان مقرر «دریافت» شده‌اند. در مقابل، تبصره ۲ این ماده، خسارت تاخیر تادیه را نسبت به «اضافه پرداختی اشخاص» قابل مطالبه ندانسته است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع فقهی و حقوقی، درصدد پاسخ به این پرسش است که قلمرو حکم مقرر در تبصره ۲ ماده ۴۹ چیست و آیا نفی خسارت ناشی از تاخیر در استرداد وجوه مازاد پرداختی با مبانی فقهی و حقوقی مسئولیت مدنی دولت سازگار است؟ بررسی ساختار ماده نشان می‌دهد که باید میان عنوان عام «اضافه دریافتی دولت» در متن ماده و عنوان خاص «اضافه پرداختی اشخاص» در تبصره ۲ تفکیک قائل شد؛ به نحوی که در متن ماده پنج منشاء برای تحقق اضافه دریافتی پیش بینی شده است. حکم مقرر در تبصره ۲ صرفا ناظر به یکی از آن‌ها بوده و قابل تسری به سایر مصادیق نیست. همچنین بررسی سیره معصومان (علیهم‌السلام)، قواعد فقهی، فتاوی فقهای معاصر، اصول قانون اساسی و قواعد عمومی مسئولیت مدنی نشان می‌دهد که در مواردی که اضافه دریافتی ناشی از عملکرد دولت یا مأموران آن باشد، صرف استرداد اصل وجه برای جبران خسارت کافی نبوده و خسارات ناشی از تاخیر در استرداد، از جمله کاهش ارزش پول، نیز قابل مطالبه است. افزون بر این، حکم مقرر در تبصره ۲ نیز از حیث نفی مطلق خسارت ناشی از تاخیر در استرداد و کاهش ارزش پول با چالش‌های فقهی و حقوقی مواجه است. لذا بازنگری در تبصره ۲ ماده ۴۹ و تعیین صریح وضعیت خسارات ناشی از تاخیر در استرداد وجوه مازاد پرداختی اشخاص ضروری به نظر می‌رسد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
1.   حیاتی، علی عباس (1392)، حقوق مدنی (مسئولیت مدنی)، (جلد چهارم)، تهران، میزان، چاپ اول
2.   شهیدی، مهدی. (1391). حقوق مدنی 3: آثار قراردادها و تعهدات. مجد، تهران. چاپ پنجم..
3.   صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله. (۱۳۹۷). مسئولیت مدنی تطبیقی. تهران: انتشارات شهردانش، چاپ اول
4.   صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله. (۱۳۹۹). مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد) تهران: انتشارات سمت، چاپ سیزدهم.
5.   صفایی، سید حسین. (1389). دوره مقدماتی حقوق مدنی (جلد دوم): قواعد عمومی قراردادها. میزان، تهران. چاپ نهم.
6.   کاتوزیان، ناصر. (۱۳۷۹). وقایع حقوقی. تهران: انتشارات دادگستر.
7.   کاتوزیان، ناصر. (1380). حقوق مدنی (جلد چهارم): قواعد عمومی قراردادها، اجرای عقد و عهدشکنی و مسئولیت قراردادی. شرکت سهامی انتشار، تهران. چاپ سوم.
8.   گرجی، ابوالقاسم. (1387). اندیشه های حقوقی (مفاهیم بنیادین حقوق مدنی و جزایی). مجمع علمی و فرهنگی مجد، تهران. چاپ اول.
9.   محقق داماد، سید مصطفى (۱۴۰۶ق). قواعد فقه (جلد ۱)، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی. چاپ دوازدهم.
10.مکارم شیرازی، ناصر. (1376). ربا و بانکداری اسلامی. مطبوعاتی هدف، قم. چاپ اول.
11.مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۲۷ق). استفتاءات جدید (چاپ دوم). قم: انتشارات مدرسه امام علی بن أبی‌طالب (ع).
12.منتی نژاد، صادق، (1384)، محشای قانون محاسبات عمومی کشور، تهران: مرکز آموزش و بهسازی و منابع انسانی دیوان محاسبات کشور
مقالات
13.رحیمی, حبیب اله . (1397). «تحولات مسئولیت مدنی دولت به سبب صدور و اجرای آرای قضایی با تصویب قانون مجازات اسلامی و قانون آیین دادرسی کیفری جدید». پژوهش حقوق عمومی, 20(59), 168-191.
14.رستمی, ولی و بهادری جهرمی, علی . (1388). «مسؤولیت مدنی دولت». پژوهش‌نامه حقوق اسلامی, 10(1)
15.صالحی مازندرانی, محمد . (1394). «مطالعه تطبیقی مبنا و ماهیت مسئولیت مدنی دولت». دوفصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی, 2(1), 147-168.
16.صالحی مازندرانی, محمد و بافهم, محمد . (1399). «مسئولیت یا مصونیت دولت در قبال اَعمال زیان‌بار حاکمیتی (بازخوانی جدیدی از ماده 11 قانون مسئولیت مدنی)». دوفصلنامه علمی دانش حقوق مدنی, 9(2), 179-190.
17.صفایی, سید حسین و درویش زاده, محمدجواد . (1404). «تحلیل فقهی و حقوقی مشروعیت مالیات ستانی از خسارت تاخیر تادیه با تاکید بر نقد درآمدانگاری خسارت». دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی, 2(3), 254-288. doi: 10.22034/jrpl.2025.2064385.1156
18.کریمی, عباس و جواهرکلام, محمد هادی . (1399). «تحلیل رأی وحدت رویه شماره 733 هیات عمومی دیوان عالی کشور؛ با تاکید بر ماهیت پول و تمایز کاهش ارزش پول، خسارت تاخیر تادیه و خسارت ناشی از افزایش قیمت‌ها». دانشنامه حقوق اقتصادی, 27(17), 1-24.
19.کریمی، عباس، بهرامپوری، رسول. (۱۳۹۹) «مطالعه تطبیقی ماهیت ضمان ناشی از تاخیر در اجرای تعهدات پولی در حقوق ایران و فرانسه». پژوهش های حقوق تطبیقی. ۲۴ (۳) :۱۲۷-۱۵۰
20.گلدوست جویباری, رجب و ابراهیمی‌منش, مهران . (1397). «جبران خسارت از متهمان بازداشت‌شده بی‌گناه». پژوهشهای حقوقی, 17(33), 55-72.
21.محقق داماد، سید مصطفی؛ درویش‌زاده، محمد. (۱۴۰۳) «فلسفه جنگ و صلح و مسئولیت سیاستگذار بر اساس فقه و حقوق ایران»، روزنامه اطلاعات، شماره ۲۸۷۴۶
22.میرشکاری, عباس , حسینی, فاطمه سادات و صمدی, افروز . (1402). «مطالعه تطبیقی روش ارزیابی عدم‌النفع با تاکید بر رویه قضایی ایران». مجله حقوقی دادگستری, 87(124)
23.میرشکاری, عباس و عبدی, مونا . (1402). «تمایز عدم النفع و تفویت منفعت: با تاکید بر نقد و تحلیل دادنامه های شماره شعبه 20 دادگاه عمومی حقوقی تهران و شعبه 80 دادگاه تجدیدنظر استان تهران». دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی, 2(3), doi: 10.22034/analysis.2023.2005306.1015
24.یزدانیان, علیرضا . (1394). «گام‌هایی در طرح مسئولیت مدنی دولت ناشی از فعل شخصی، فعل اشیا و فعل غیر»، در حقوق ایران و فرانسه. مطالعات حقوق خصوصی, 45(3)
قوانین
25.قانون اساسی
26.قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲
27.قانون آیین دادرسی مدنی
28.قانون رسیدگی به تخلفات اداری
29.قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)
30.قانون مجازات اسلامی 1392
31.قانون محاسبات عمومی کشور
32.قانون مالیت‌های مستقیم
33.قانون مدنی
34.قانون مسئولیت مدنی
سایت‌ها
35.خامنه ای، سید علی. (۱۴۰۴). استفتائات جدید (مهر ماه). پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری. www.leader.ir
منابع عربی
36.ابن ابی‌جمهور احسائی، محمد بن علی. (بی‌تا). عوائد اللآلی (جلد ۳، ص. ۴۷۳). قم: دار سید الشهداء.
37.ابن اثیر جزری، احمد بن محمد. (بی‌تاریخ). الکامل فی التاریخ: تاریخ کامل بزرگ اسلام و ایران (ترجمه عبس خلیلی و ابوالقاسم حالت، جلد ۷). تهران: موسسه مطبوعات علمی.
38.ابن حزم، علی بن احمد. (بی‌تاریخ). المحلى بالآثار (جلد ۸، تحقیق احمد محمد شاکر). بیروت: دار الجیل.
39.آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین. (۱۴۰۹ق). کفایه الأصول (جلد ۱). قم: انتشارات موسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).
40.حر عاملی، محمد بن حسن. (بی‌تا). وسائل الشیعه، قم: موسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).
41.حلی، حسن بن یوسف. (۱۹۸۲م). نهج الحقّ و کشف الصدق (چاپ اول). بیروت: دار الکتاب اللبنانی.
42.حلی، محمد بن حسن. (۱۳۸۷ق). إیضاح الفوائد فی شرح إشکالات القواعد (جلد ۲). قم: انتشارات اسماعیلیان.
43.خمینی، روح‌الله. (۱۴۳۴ق). کتاب البیع (جلد ۱). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار الامام الخمینی
44.خویی، ابوالقاسم. (بی‌تا). مصباح الأصول (جلد ۱)، تقریرات محمد سرور واعظ حسینی بهسودی. قم: مکتبه الداوری
45.سبزواری، سیدعبدالأعلى. (۱۴۱۳ق). مهذب الأحکام (جلد ۱۳). قم: موسسه المنار.
46.صدر، سید محمدباقر. (1403 ق). البنک اللاربوی. دارالتعارف للمطبوعات، بیروت. چاپ هشتم.
47.صدوق، محمد بن علی. (۱۴۰۲). الامالی. اصفهان: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه.
48.صدوق، محمد بن علی. (۱۴۱۳ق). مَن لا یحضره الفقیه (جلد ۳) قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
49.صدوق، محمد بن علی. (بی‌تا). علل الشرائع (جلد ۲). نجف: منشورات المکتبه الحیدریه و مطبعتها.
50.طبری، محمد بن جریر. (۱۳۷۵ش). تاریخ طبری (ترجمه ابوالقاسم پاینده، جلد ۳). تهران: اساطیر.
51.طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۶۴ش). تهذیب الأحکام فی شرح المقنعه للشیخ المفید (جلد ۱۰). تهران: دار الکتب الإسلامیه.
52.طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۱ق). الغیبه (تحقیق عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح، چاپ اول). قم: دار المعارف الإسلامیه.
53.کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی (جلد ۷، چاپ چهارم). تهران: دار الکتب الإسلامیه.
54.مجلسی، محمدتقی. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار (جلد ۱۰۴، چاپ دوم). بیروت: موسسه الوفاء.
55.محقق داماد، سیدمحمد. (۱۴۰۱ق). کتاب الحج (جلد ۳). قم: چاپخانه مهر.
56.مسلم، أبو الحسن القشیری النیشابوری. (بی‌تا). المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل إلى رسول الله (جلد ۳، تحقیق محمد فواد عبد الباقی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
57.مظفر، محمدرضا. (۱۴۱۷ق). اصول الفقه (جلد ۲). قم: مکتب الإعلام الإسلامی، مرکز النشر.
58.مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۰ش). القواعد الفقهیه. قم: مدرسه الإمام علی بن أبی‌طالب (ع).
59.موسوی اردبیلی، سیدعبدالکریم. (۱۴۲۳ق). فقه القضاء: یحتوی علی بحوث هامه مستحدثه (جلد ۱). قم: مکتبه أمیرالمومنین (علیه السلام).
60.نائینی، محمدتقی. (۱۴۱۳ق). المکاسب و البیع. قم: موسسه نشر اسلامی.
61.نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.