گسترش بیاندازه قلمرو زیانهای قابل جبران، تنها دامنه مسئولیت را وسیع نمیکند؛ بلکه میتواند با تحمیل هزینه بر فعالیتهای مشروع، به احتیاط مفرط و محافظهکاری بیش از اندازه بینجامد. در سوی دیگر، سختگیری در شناسایی زیان و محدودکردن بیش از حد قلمرو جبران، ممکن است حقوق را از حمایت مؤثر از زیاندیدگان بازدارد و زیانهای واقعی و نوپدید را بدون پاسخ حقوقی باقی بگذارد. به تعبیر سعدی، «خشمِ بیش از حد گرفتن وحشت آرد و لطفِ بیوقت هیبت ببرد» (گلستان، باب هشتم، حکمت ۱۸). این سخن، اگرچه در زمینه آداب معاشرت بیان شده، در حوزه مسئولیت مدنی نیز یادآور اهمیت تناسب و پرهیز از افراط در واکنش حقوقی است. مسئله اساسی حقوق مسئولیت مدنی، بنابراین، نه آسانگیری مطلق در پذیرش زیان است و نه سختگیری مطلق؛ بلکه امر بین الامرین و یافتن معیاری است که از یک سو امکان حمایت از زیانهای شایسته جبران را فراهم آورد و از سوی دیگر، از گسترش بیضابطه مسئولیت و تحمیل احتیاطهای ناموجه بر رفتارهای اجتماعی جلوگیری کند. مرز مسئولیت مدنی در همین نقطه ترسیم میشود: جایی میان ضرورت حمایت از زیاندیده و ضرورت حفظ آزادی عمل و امنیت حقوقی دیگران. این مسئله در روزگار کنونی اهمیت بیشتری یافته است. تحول روابط اجتماعی و اقتصادی، گسترش فعالیتهای پیچیده حرفهای، ظهور خطرهای جدید و دگرگونی برداشت ما از مفهوم زیان، بسیاری از مفاهیم تثبیتشده مسئولیت مدنی را با پرسشهای تازهای مواجه کرده است. مسئله، دیگر صرفاً این نیست که چه کسی مرتکب فعل زیانبار شده است؛ بلکه باید پرسید چه چیزی زیان محسوب میشود، کدام زیان شایسته جبران است، مسئولیت جبران آن بر عهده چه کسی قرار میگیرد و جبران خسارت تا کجا باید ادامه یابد؟مقالات نخستین شماره «تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی» را میتوان از همین منظر مطالعه کرد. بخشی از پژوهشهای این شماره مستقیماً به مفهوم زیان و حدود جبران آن پرداختهاند؛ از بررسی «منافع» قابل رد در جبران خسارت ناشی از نقض حق و مطالعه تطبیقی آن در حقوق کامنلا، تا تحلیل ترس از بیماری آینده و شرایط جبران آن و بررسی جایگاه عدمالنفع در نظام حقوقی ایران. این پژوهشها، هر یک از زاویهای متفاوت، با پرسشی مشترک مواجهاند: مرز میان زیان قابل شناسایی و خسارتی که حقوق نباید آن را جبران کند، کجاست؟گروه دیگری از مقالات، همین مسئله را در حوزههای خاص مسئولیت مدنی دنبال کردهاند. بررسی حاکمیت الزامهای قانونی سلامتمحور بر تراضی پزشک و بیمار و نیز امکان مطالبه خسارت از سوی طفلی که در اثر قصور پزشکی در سقط مجاز متولد شده است، نشان میدهد که در حوزه پزشکی، مرز میان اختیار، حمایت، خطر و مسئولیت تا چه اندازه پیچیده شده است. در حوزه روابط قراردادی و حرفهای نیز بررسی تکلیف پیمانکار به هشدار و تحلیل مسئولیت مدنی در قراردادهای پیچیده ساختوساز و نفت، بر ضرورت بازاندیشی در حدود وظایف و مسئولیتهای حرفهای تأکید دارد.در سطح مبانی نیز مقالاتی از این شماره به پرسشهای بنیادیتر پرداختهاند؛ از بحث درباره وحدت مسئولیت مدنی و آثار نسخ ضمنی ماده ۲۲۱ قانون مدنی، تا تحلیل رابطه انتفاع مأذون و مسئولیت مدنی و بررسی تحولات مسئولیت در فرض اجتماع مباشر و سبب. این مباحث نشان میدهند که توسعه حقوق مسئولیت مدنی صرفاً با آزمودن مصادیق جدید با قواعد موجود حاصل نمیشود؛ بلکه گاه خودِ مفاهیم بنیادین، مانند سبب، مسئولیت، اذن و رابطه میان تعهد و جبران، نیازمند بازاندیشی، بازخوانی و ارزیابی دوبارهاند.سرانجام، دو پژوهش این شماره، مسئله مسئولیت و جبران خسارت را در قلمرو دولت و نظام عدالت کیفری دنبال میکنند: بررسی جبران خسارت محکومان بیگناه و تحلیل مسئولیت مدنی دولت در پرداخت خسارت تأخیر تأدیه ناشی از وجوه مازاد دریافتی از اشخاص. این دو موضوع نیز بهروشنی نشان میدهند که بحث مسئولیت مدنی به روابط خصوصی اشخاص محدود نمیماند و هرجا قدرت، تصمیم، خطر یا خطا موجب ورود زیان شود، پرسش از مبنای مسئولیت و حدود جبران بار دیگر مطرح خواهد شد.وجه مشترک این پژوهشها را شاید بتوان در یک پرسش خلاصه کرد: چگونه میتوان دربهای حقوق را به روی زیانهای واقعی و نو گشود، بیآنکه مرزهای مسئولیت مدنی چنان توسعه یابد که از معیارهای حقوقی و عدالت فاصله بگیرد؟ پاسخ به این پرسش، نه در پذیرش بیقیدوشرط هر ادعای زیان و نه در اصرار بر حفظ درک قدیم از مفاهیم گذشته، بلکه در بازاندیشی مستمر در مفاهیم، نقد مبانی موجود و سنجش کارآمدی قواعد در مواجهه با مسائل واقعی جامعه نهفته است.
میرشکاری, عباس. (1405). یادداشت سردبیر: در پذیرش زیان قابل مطالبه باید آسان گرفت یا سخت؟. تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی, 1(1), 10-14. https://doi.org/10.22034/jcil.2026.741679
MLA
میرشکاری, عباس. "یادداشت سردبیر: در پذیرش زیان قابل مطالبه باید آسان گرفت یا سخت؟", تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی, 1, 1, 1405, 10-14. doi: 10.22034/jcil.2026.741679
HARVARD
میرشکاری عباس. (1405). 'یادداشت سردبیر: در پذیرش زیان قابل مطالبه باید آسان گرفت یا سخت؟', تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی, 1(1), pp. 10-14. doi: 10.22034/jcil.2026.741679
CHICAGO
عباس میرشکاری, "یادداشت سردبیر: در پذیرش زیان قابل مطالبه باید آسان گرفت یا سخت؟," تحقیق و توسعه در حقوق مسئولیت مدنی, 1 1 (1405): 10-14, doi: 10.22034/jcil.2026.741679
VANCOUVER
میرشکاری عباس. یادداشت سردبیر: در پذیرش زیان قابل مطالبه باید آسان گرفت یا سخت؟. حقوق مسئولیت مدنی. 1405;1(1):10-14. doi: 10.22034/jcil.2026.741679
